Şampuan nasıl üretilir? Formülden doluma üretim adımları

Şampuan, temizleyici yüzey aktif maddelerin su içinde belirli bir sırayla koşullandırıcı, kıvam verici, koruyucu ve parfümle birleştirilmesiyle üretilir. Karışım tamamlandıktan sonra pH ve kıvam ölçülüp spesifikasyona getirilir, ürün kalite kontrolden geçer ve seçilen ambalaja doldurulur.

Bu yazı bir tarif vermiyor. Amacımız, üreticiyle konuşmadan önce şampuanın hangi aşamalardan geçtiğini ve hangi kararların markaya düştüğünü bilmenizi sağlamak. Oranlar ve sıcaklıklar formüle özgü olduğu için rakam vermiyoruz.

Kısaca. Şampuan yönetmelik anlamında kozmetik üründür ve iyi imalat uygulamalarına uygun üretilir. Üretimde temel adımlar tartım, su fazı, yüzey aktiflerin eklenmesi, koşullandırıcı, koruyucu ve parfüm, ardından pH ve kıvam ayarıdır. Bitmiş ürünün pH, viskozite, görünüm ve koku spesifikasyonları ile mikrobiyolojik kalitesi belgelenir. Saç tipi, sülfatlı ya da sülfatsız yüzey aktif tercihi, koku, hacim ve ambalaj markanın kararıdır.

Şampuanın içinde ne var?

Bir şampuan formülü, her biri ayrı işe yarayan birkaç bileşen grubundan oluşur. Indian Journal of Dermatology’de yayımlanan derlemeye göre (D’Souza ve Rathi, 2015) modern şampuanlar çoğunlukla iki ile dört yüzey aktif maddeyi bir arada kullanır. Aşağıdaki tablo grupları ve işlevlerini gösteriyor.

Bileşen grubu	İşlevi
Su	Sıvı şampuanın taşıyıcısıdır, öteki bileşenler suda çözülür ya da dağıtılır.
Yüzey aktif maddeler (deterjanlar)	Saç ve saç derisindeki yağı ve kiri temizler. Anyonik, katyonik, noniyonik ve amfoterik türleri vardır. Lauril ve laureth sülfatlar anyonik örneklerdir.
Köpük destekleyiciler	Köpüğü artırır. Derlemeye göre köpük temizlemeyle aynı şey değildir, tüketici beklentisini karşılar ve deterjanın dağılmasına yardım eder.
Koşullandırıcılar	Taranabilirliği ve parlaklığı artırır, elektriklenmeyi azaltır (katyonik yüzey aktifler, polimerler, silikonlar gibi).
Kıvam verici ve opaklaştırıcılar	Kıvamı ve görünümü değiştirir. Tuz bazı yüzey aktif sistemlerinde kıvamı artırır, glikol distearat inci görünümü verir. Bunların temizlemeye etkisi yoktur.
Şelatlayıcılar	EDTA ve polifosfatlar sudaki kalsiyum ve magnezyum iyonlarını bağlar.
pH düzenleyiciler	Sitrik ya da glikolik asit gibi asitlerle pH istenen değere çekilir.
Koruyucular	Ürünü mikrobiyal kontaminasyona ve bozulmaya karşı korur.
Parfüm	Koku verir. Etikette “parfüm” ya da “aroma” terimiyle yazılır. Şampuan durulanan ürün olduğu için %0,01’i aşan alerjenler ayrıca listelenir. Alerjen uçucu yağ ya da bitki ekstresinden de gelebilir (TİTCK parfüm alerjenleri kılavuzu, m.5/3 ve m.8).

Şampuan, Kozmetik Ürünler Yönetmeliği’nin kozmetik ürün tanımına girer. Tanım, saçlara ve diğer dış kısımlara “temizlemek, koku vermek, görünümünü değiştirmek, bunları korumak, iyi bir durumda tutmak” amacıyla uygulanan madde ve karışımları kapsar (m.4/1-ö). Bu yüzden şampuan için de güvenlilik raporu, ürün bilgi dosyası, bildirim ve etiket kuralları geçerlidir. Bu yükümlülükler Yönetmelik m.6’daki sorumlu kişiye aittir. Kendi markanızla fason ürettirdiğiniz şampuanda kural olarak sorumlu kişi sizsiniz, hangi işi üreticinin yürüteceğini sözleşmeye yazın.

Şampuan üretimi adım adım

Şampuan üretimi, onaylı formülün parti kaydına göre tartılıp sırayla karıştırılmasıdır. Üretim, Yönetmeliğin 11. maddesi gereği iyi imalat uygulamalarına uygun yapılır ve uyumlaştırılmış standarda (TS EN ISO 22716) uyan imalat bu uygunluğu varsayar (m.11/2). Aşağıdaki sıra genel bir akıştır. Sıra ve sıcaklık formüle göre üretici tarafından belirlenir.

1. Hammadde kabulü. Her hammadde tedarikçi belgesi ve spesifikasyonuyla kabul edilir. TİTCK kılavuzu, üründe fiilen kullanılan her hammadde için spesifikasyonun erişilebilir olmasını ister.
2. Tartım. Parti kaydındaki miktarlar tartılır ve kayda geçer.
3. Su fazı. Su kazana alınır, suda çözünen yardımcılar (örneğin şelatlayıcı) eklenir.
4. Yüzey aktifler. Ana ve yardımcı yüzey aktifler karıştırılarak eklenir. Formülde ısıyla eritilmesi gereken bir hammadde varsa bu aşamada ısıtma yapılır. Hangi hammaddenin ısı istediğini teknik belgesi ve üreticinin doğrulanmış üretim talimatı belirler.
5. Koşullandırıcı ve katkılar. Koşullandırıcı polimerler, bitki özütleri ve benzeri katkılar eklenir.
6. Koruyucu ve parfüm. Koruyucu ve parfüm eklenir. Isıtılan bir süreçte bu bileşenlerin hangi sıcaklıkta ekleneceğini hammaddenin teknik belgesi ve formülün üretim talimatı belirler.
7. pH ayarı. pH ölçülür, spesifikasyon dışındaysa ayarlanır. Derlemede örnek verilen ayarlayıcılar sitrik ve glikolik asittir.
8. Kıvam ayarı. Viskozite (ürünün akmaya karşı direnci) ölçülür. Kıvam bazı formüllerde tuzla artırılabilir. Yüksek kıvam tek başına daha güçlü temizleme anlamına gelmez.
9. Bekletme ve onay. Parti numunesi kalite kontrole gider, onaydan sonra doluma geçilir.

Soğuk ve sıcak süreç farkını belirleyen, formüldeki hammaddelerin ısı isteyip istemediğidir. Tipik örnek, şampuana inci görünümü veren glikol distearattır. Bu madde erime noktasının üzerindeki sıcak karışıma eklenir ve inci görünümünü veren kristaller karışım soğurken oluşur, kristal yapısı da soğuma hızına bağlıdır. Isıtmadan üretmek isteyen üretici, oda sıcaklığında eklenebilen hazır inci konsantrelerini kullanabilir. Patent sahibine göre bu tür konsantreler oda sıcaklığında eklenebildiği için enerji ve ekipman maliyetini azaltır (ABD patenti US 6165955, 2000). Hangi yolun seçileceği formüle bağlıdır.

Kremde yağ ve su fazlarının birleştirildiği emülsiyon aşaması ayrı bir adımdır. İki ürünün akışını krem üretimi yazımızda karşılaştırabilirsiniz.

Hangi kalite kontrolleri yapılır?

Bitmiş şampuan için fizikokimyasal ve mikrobiyolojik spesifikasyonlar belirlenir ve her parti bunlara göre kontrol edilir. Bu parti kontrolü, aşağıda anlatılan ve formülün koruyucu sistemini ölçen challenge testinden ayrıdır. TİTCK’nin Güvenlilik Değerlendirmesine İlişkin Kılavuzu (KÜD-KLVZ-09, Sürüm 3.0) ürünün niteliğine göre renk, koku, görünüm, pH, yoğunluk ve viskozite için kabul kriterleri ve test yöntemlerinin tablo halinde verilmesini ister (m.6, Kısım A, 2-a). Her spesifikasyon limitiyle birlikte yazılır. Kılavuzun verdiği biçim örneği “pH 5.5 ve 6.5 arasında” şeklindedir (Kısım A, 2-b).

Bir şampuan partisinde kontrol edilen başlıca noktalar şunlardır.

• Görünüm ve renk. Berraklık ya da inci görünümü numuneyle aynı mı?
• Koku. Onaylı numuneyle karşılaştırılır.
• pH. Spesifikasyon aralığında mı?
• Viskozite. Ambalajdan rahat akıyor ve onaylı kıvamda mı?
• Mikrobiyoloji. Mikrobiyolojik kalite limitlerini karşılıyor mu?
• Parti kaydı. Tartımlar, sıcaklıklar, ayarlar ve sonuçlar parti numarasıyla kayıtlı mı?

Stabilite ve challenge testi neyi cevaplar?

Stabilite testi şampuanın özelliklerinin öngörülen saklama koşullarında belirlenen sınırlar içinde kalıp kalmadığını, challenge testi ise koruyucu sistemin mikroorganizmaya karşı yeterli olup olmadığını gösterir. TİTCK kılavuzu mikrobiyolojik risk bakımından üç ürün kategorisi tanımlar. Alkol içeriği yüzde 20’nin üzerindeki ürünler gibi düşük riskli ürünler ile tek kullanımlık ya da açılamayan ürünler dışında kalan “tüm diğer ürünler” için bitmiş üründe hem challenge (tarama ve zorlama) testi hem mikrobiyolojik kalite testi gerekir (m.6, Kısım A, 3-b). Su bazlı ve tekrar açılıp kapanan bir şampuan şişesi, düşük risk için bilimsel gerekçe sunulmadıkça bu üçüncü gruba girer. Challenge testi formül ve ambalaj için yapılır. Formül, koruyucu ya da ambalaj değişirse yeniden değerlendirme gerekebilir.

Üç testin hangi soruyu cevapladığını stabilite, challenge ve mikrobiyoloji testleri yazımızda ayrıntılı anlattık.

Dolum ve ambalaj seçimi

Ambalaj seçimi üretimden ayrı bir karar gibi görünse de stabilite sonucunu doğrudan etkiler. TİTCK kılavuzu, ambalaj ve kaptan kaynaklanan stabilite sorunu olmadığından emin olmak için piyasada kullanılması planlanan ambalajla stabilite testi yapılmasını ister (m.6, Kısım A, 2-c). Ambalajı test bittikten sonra değiştirmek testin bir kısmını tekrarlatabilir. Dolum sırasında TİTCK’nin iyi üretim uygulamaları kılavuzuna göre ambalajlama hattının temizliği işe başlamadan, ambalajın bütünlüğü ve üzerindeki basımın doğruluğu dolum sırasında kontrol edilip kayda geçer (KDD-KLVZ-01, 11.3.8 ve 11.3.9).

Şampuan için ambalaj seçenekleri arasında tüp, kapaklı şişe ve pompalı şişe var. Seçerken dört soruya bakın.

• Pompa bu kıvamdaki ürünü rahat çekiyor mu?
• Kapak duşta kullanım sırasında suyun içeri girmesine izin veriyor mu?
• Şişe malzemesi formüldeki yağlar ve parfümle uyumlu mu? Bunu stabilite testi gösterir.
• Etiket alanı bileşen listesi ve zorunlu bilgiler (sorumlu kişi, nominal miktar, dayanma süresi ya da açıldıktan sonra kullanım süresi, parti numarası, uyarılar, Yönetmelik m.22) için yeterli mi?

Markanın vereceği kararlar ve örnek brief

Formülü üretici geliştirse de şampuanın kime ve neye göre yapılacağına marka karar verir. Net bir brief beklentilerin erken belirlenmesine ve gereksiz revizyonların azalmasına yardım eder. Aşağıdaki örnek, teklif brief şablonumuzun şampuana uyarlanmış halidir. Değerler varsayımsaldır, yalnız doldurma biçimini göstermek içindir.

Brief alanı	Varsayımsal örnek
Hedef kullanıcı ve saç tipi	Boyalı ve kuru saçlı yetişkinler
Yüzey aktif tercihi	Sülfat içermeyen yüzey aktif sistemi
Doku ve görünüm	Berrak, orta kıvamlı jel
Beklenen kullanım hissi	Kolay durulanma, saçta ağırlık bırakmama (marka kendi önceliğini yazar)
Koku	Hafif çiçeksi, alerjen beyanı istenecek
Kullanmak istenen iddialar	“Renk koruyucu bakım” (neyi vaat ettiği tanımlanacak, kanıtı ürün bilgi dosyasına girecek)
Ambalaj ve hacim	Pompalı şişe, tek boy
Hedef raf fiyatı ve ilk adet	Marka kendi rakamını yazar
Satış kanalı	Kuaför salonları ve internet

Bu tabloyu üreticiye göndermeden önce ürüne yazmak istediğiniz her iddianın kanıtlanabilir olup olmadığını düşünün. İddianın kanıtı formül kararını etkiler.

Sülfatsız şampuan ve “içermez” iddiası

Piyasada “sülfatsız” diye anılan şampuan, temizleyici olarak lauril ya da laureth sülfat yerine başka yüzey aktif maddeler kullanan şampuandır. Bu bir formül tercihidir. Ambalaja “sülfat içermez” yazmak ise bir iddiadır ve aynı şey değildir. TİTCK iddia kılavuzu, sülfat çok geniş bir bileşen grubunu ifade ettiği için bir ürünün SLS ya da SLES içermemesini “sülfat içermez” iddiası için yeterli saymıyor. TİTCK’nin iddia kılavuzu (KÜD-KLVZ-11, Rev.06) “içermez” ifadelerinin hangi koşulda kullanılabileceğini ayrı bir ekte (Ek III) örneklerle düzenliyor. Bu kuralları kozmetik iddia rehberimizde anlattık.

Kaynak olarak Kozmetik Ürünler Yönetmeliği’ni, TİTCK kozmetik mevzuatı sayfasındaki güvenlilik değerlendirmesi kılavuzunu ve D’Souza ile Rathi’nin şampuan ve saç kremi derlemesini (Indian Journal of Dermatology, 2015) kullandık.

Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır. Formül, sıra ve test planı ürüne özgüdür ve üretici ile güvenlilik değerlendiricisi tarafından belirlenir. Son güncelleme Ekim 2026.

Sıkça Sorulan Sorular

Şampuan projenizi brief’le başlatın

Saç tipi, koku, ambalaj ve adet kararlarını yazdığınız bir brief, üretim görüşmesini kısaltır. Brief’iniz hazırsa şampuan üretimi sayfamızdan devam edin.

Şampuan üretimi sayfasına gidin →